แพลตฟอร์มแผนที่ที่ทำให้กิจกรรมทางเศรษฐกิจเล็ก ๆ ในชุมชนมองเห็นได้ เชื่อมร้านค้า แรงงาน และผู้บริโภคเข้าหากัน บนหลักการที่ว่าข้อมูลของชุมชนควรเป็นของชุมชน
บริบทและที่มาของโครงการ
องค์การอนามัยโลก (WHO) ชี้ว่าสุขภาพของคนไม่ได้ถูกกำหนดโดยพันธุกรรมหรือการแพทย์เท่านั้น แต่ถูกกำหนดโดยเงื่อนไขแวดล้อมทางสังคมและเศรษฐกิจที่บุคคลดำรงชีวิต ซึ่งเรียกว่า “ปัจจัยทางสังคมที่กำหนดสุขภาพ” (Social Determinants of Health: SDH) ได้แก่ รายได้ การมีงานทำ ที่อยู่อาศัย การศึกษา และการเข้าถึงบริการพื้นฐาน
ความเหลื่อมล้ำทางเศรษฐกิจจึงเป็นต้นตอของความเหลื่อมล้ำด้านสุขภาวะโดยตรง เมื่อแพลตฟอร์มเอกชนผูกขาดโอกาสทางเศรษฐกิจ รายได้ที่ลดลง ความมั่นคงที่หดหาย และความเครียดที่เพิ่มขึ้น ล้วนส่งผลเป็นลูกโซ่ต่อสุขภาพและคุณภาพชีวิตของคนในชุมชน
ในปัจจุบัน โลกกำลังเผชิญกับกระแส “Platformization” กล่าวคือ กิจกรรมทางเศรษฐกิจในชีวิตประจำวัน ทั้งการสั่งอาหาร การเรียกรถ การหางาน และการซื้อขายสินค้า กำลังเปลี่ยนผ่านสู่รูปแบบที่ดำเนินการผ่านแพลตฟอร์มดิจิทัล
อย่างไรก็ดี ผลกระทบที่เกิดขึ้นมิได้กระจายอย่างเป็นธรรม แพลตฟอร์มขนาดใหญ่ที่มีลักษณะผูกขาดโดยธรรมชาติ (Natural Monopoly) สร้างความได้เปรียบทางการแข่งขันเหนือทุกฝ่าย ทั้งผู้ประกอบการรายย่อย แรงงาน และผู้บริโภคในชุมชน
ปัญหาเชิงโครงสร้าง
แพลตฟอร์มดิจิทัลกำลังก้าวขึ้นมามีบทบาทเสมือน “โครงสร้างพื้นฐาน” ในชีวิตประจำวัน ไม่ต่างจากไฟฟ้า ประปา หรือถนน แต่โครงสร้างพื้นฐานดิจิทัลเหล่านี้กลับอยู่ในมือของบริษัทเอกชนที่มุ่งแสวงหากำไร โดยไม่มีกลไกการมีส่วนร่วมของชุมชนในการกำกับดูแล
ความจำเป็นในการพัฒนา
แม้ประเทศไทยจะมีระบบนิเวศเศรษฐกิจชุมชนที่แข็งแกร่ง ไม่ว่าจะเป็น สหกรณ์ วิสาหกิจชุมชน กลุ่มออมทรัพย์ และวิสาหกิจเพื่อสังคม แต่กลุ่มเหล่านี้ยังขาดเครื่องมือดิจิทัลที่เชื่อมโยงพวกเขาเข้าด้วยกัน และทำให้กิจกรรมทางเศรษฐกิจชุมชนมีความโปร่งใสและมองเห็นได้
แนวคิดและหลักการ
แนวทางเศรษฐกิจที่ให้ความสำคัญกับเป้าหมายทางสังคมและสิ่งแวดล้อมมากกว่าการแสวงหากำไร ยึดหลักการมีส่วนร่วม การตัดสินใจร่วม และการกระจายผลประโยชน์อย่างเป็นธรรม ได้รับการรับรองจากสหประชาชาติผ่าน SDGs
SDGs เป้าหมายที่ 8, 10 และ 12ทรัพยากรดิจิทัลที่ถูกสร้าง บริหารจัดการ และแบ่งปันโดยชุมชนร่วมกัน บนหลักการที่ว่าทรัพยากรนั้นเป็น “สมบัติส่วนรวม” ไม่ใช่ทรัพย์สินของคนใดคนหนึ่ง ขยายมาจาก Commons แบบดั้งเดิม เช่น ป่าชุมชน แหล่งน้ำสาธารณะ หรือทุ่งเลี้ยงสัตว์ร่วม
ข้อมูล · ซอฟต์แวร์ · แพลตฟอร์มสุขภาวะชุมชนเกิดจากคุณภาพของความสัมพันธ์ระหว่างคนในชุมชน ความไว้เนื้อเชื่อใจกัน ความรู้สึกเป็นส่วนหนึ่งของกันและกัน และความสามัคคีที่พร้อมช่วยเหลือเกื้อกูล องค์ประกอบเหล่านี้ทำให้ชุมชนมีพลังรับมือกับวิกฤตและเติบโตได้อย่างยั่งยืน
ThaiEconoMap ถูกออกแบบมาให้เป็นพื้นที่ดิจิทัลที่ส่งเสริมให้เกิดปฏิสัมพันธ์ ความไว้วางใจ และความสามัคคีในชุมชน เมื่อคนในชุมชนร่วมกันสร้าง ใช้ และดูแลแพลตฟอร์มนี้ร่วมกัน กระบวนการนั้นเองคือกลไกการสร้างสุขภาวะชุมชนที่ยั่งยืน
“มิเพียงแค่สร้างหรือให้เข้าถึง แต่ทุกคนจะได้เป็นเจ้าของแพลตฟอร์มร่วมกัน”
เมื่อนำแนวคิด SDH มาเชื่อมกับ SSE และ Digital Commons — ความเหลื่อมล้ำทางเศรษฐกิจลดลง พร้อมกับโอกาสที่สุขภาวะของชุมชนดีขึ้นอย่างยั่งยืนฟังก์ชันหลักของแพลตฟอร์ม
ทำให้ร้านค้าและผู้ประกอบการรายย่อยในชุมชนปรากฏบนแผนที่ดิจิทัล พร้อมข้อมูลติดต่อ เวลาทำการ และช่องทางสั่งซื้อ
เชื่อมต่อผู้หางานกับนายจ้างในชุมชน สร้างโอกาสทางอาชีพใกล้บ้านโดยไม่ต้องพึ่งแพลตฟอร์มภายนอก
กระจายข้อมูลข่าวสาร กิจกรรม และเหตุฉุกเฉินในชุมชนอย่างโปร่งใสและทันท่วงที
สร้างพื้นที่แบ่งปันสิ่งของและทรัพยากรภายในชุมชน เสริมสร้างความเอื้ออาทรและลดความสิ้นเปลือง
ผลลัพธ์และความคาดหวัง
สร้างต้นแบบของการพัฒนาแพลตฟอร์มดิจิทัลในฐานะโครงสร้างพื้นฐานที่เป็นประโยชน์สาธารณะ และขับเคลื่อนนโยบายเศรษฐกิจที่เป็นธรรม
ชุมชนมีฐานข้อมูลเศรษฐกิจของตนเอง สามารถวางแผนและบริหารจัดการทรัพยากรได้อย่างมีประสิทธิภาพ ลดการพึ่งพาแพลตฟอร์มภายนอก
ผู้ประกอบการรายย่อย แรงงาน และผู้บริโภคในชุมชนสามารถเข้าถึงโอกาสทางเศรษฐกิจได้ง่ายขึ้น มีรายได้ที่มั่นคงและยั่งยืน
เรื่องเล่าจากพื้นที่
คุณอรรคณัฐ วันทนะสมบัติ — นักวิจัยจากสถาบันเอเชียศึกษา จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย
“เราอยากเห็นข้อมูลที่ไม่ได้อยู่ห่างไกลจากชีวิตคน แต่เป็นข้อมูลที่คนในพื้นที่สามารถใช้ได้จริง และช่วยสร้างโอกาสให้กับเศรษฐกิจฐานรากได้จริง”
คุณอรรคณัฐ วันทนะสมบัติในโลกยุคดิจิทัล ข้อมูลกลายเป็นทรัพยากรสำคัญที่มีมูลค่าไม่ต่างจากเงินทุน แรงงาน หรือโครงสร้างพื้นฐานทางเศรษฐกิจ แพลตฟอร์มดิจิทัลจำนวนมากเข้ามามีบทบาทในชีวิตประจำวันของผู้คน ตั้งแต่การสั่งอาหาร การเดินทาง การซื้อขายสินค้า ไปจนถึงการเข้าถึงบริการต่าง ๆ
แต่ในขณะที่แพลตฟอร์มเหล่านี้สร้างความสะดวกสบายให้กับผู้บริโภค อีกด้านหนึ่งก็เกิดคำถามสำคัญว่า ข้อมูลที่เกิดขึ้นจากผู้คน ร้านค้า แรงงาน และชุมชน ถูกนำไปสร้างประโยชน์ให้กับใคร และชุมชนเจ้าของข้อมูลได้รับประโยชน์จากข้อมูลเหล่านั้นมากน้อยเพียงใด
คำถามนี้คือจุดเริ่มต้นของ ThaiEconoMap แพลตฟอร์มดิจิทัลที่พัฒนาขึ้นจากแนวคิดว่า ข้อมูลไม่ควรถูกผูกขาดอยู่กับแพลตฟอร์มขนาดใหญ่เท่านั้น แต่ควรเป็นทรัพยากรที่ประชาชนและชุมชนสามารถเข้าถึง ร่วมกันดูแล และนำไปใช้สร้างโอกาสทางเศรษฐกิจของตนเองได้
ก่อนจะมาเป็น ThaiEconoMap จุดเริ่มต้นของแนวคิดนี้เกิดจากโครงการ “ตามสั่ง-ตามส่ง” แพลตฟอร์มที่พัฒนาขึ้นเพื่อให้ร้านอาหารในชุมชนและมอเตอร์ไซค์รับจ้างมีช่องทางของตนเองในการให้บริการสั่งอาหารและขนส่ง
ในช่วงที่แพลตฟอร์มเดลิเวอรีเชิงพาณิชย์เติบโตอย่างรวดเร็ว ร้านอาหารจำนวนมากต้องปรับราคาขายเพื่อรองรับค่าธรรมเนียมของแพลตฟอร์ม ขณะที่ผู้บริโภคต้องจ่ายแพงขึ้น และไรเดอร์จำนวนไม่น้อยต้องทำงานหนักเพื่อให้มีรายได้เพียงพอ
จากจุดนั้น แนวคิดจึงขยายจากแพลตฟอร์มสั่งอาหาร ไปสู่การสร้างระบบข้อมูลเศรษฐกิจระดับพื้นที่ที่ชุมชนสามารถใช้ร่วมกันได้ และกลายเป็น ThaiEconoMap ในเวลาต่อมา
“ตอนแรกเราเริ่มจากปัญหาที่เห็นชัดมาก คือร้านอาหาร ไรเดอร์ และผู้บริโภค ต่างก็ได้รับผลกระทบจากโครงสร้างของแพลตฟอร์มขนาดใหญ่ เราจึงอยากทดลองว่าถ้าชุมชนมีเครื่องมือของตัวเอง จะเกิดอะไรขึ้น”
ในหลายชุมชน รถพุ่มพวงไม่ได้เป็นเพียงรถขายกับข้าว แต่เป็นส่วนหนึ่งของโครงสร้างพื้นฐานทางชีวิต โดยเฉพาะสำหรับผู้สูงอายุ ผู้ป่วยติดบ้าน ผู้ป่วยติดเตียง หรือผู้ดูแลผู้ป่วยที่ไม่สามารถเดินทางไปตลาดได้สะดวก
ปัญหาคือรถพุ่มพวงมักมีเวลาการเดินทางที่ไม่แน่นอน บางวันมาเร็ว บางวันมาช้า ทำให้ประชาชนไม่สามารถวางแผนได้ว่าควรออกมารอเมื่อใด ThaiEconoMap จึงพัฒนาระบบที่ให้รถพุ่มพวงส่งข้อมูลตำแหน่งเข้าสู่แพลตฟอร์ม เพื่อให้ประชาชนติดตามตำแหน่งของรถได้แบบเรียลไทม์
“เรื่องนี้อาจดูเล็กสำหรับบางคน แต่สำหรับผู้สูงอายุหรือคนที่ดูแลผู้ป่วย การรู้ว่ารถพุ่มพวงอยู่ตรงไหนและจะมาถึงเมื่อไร ช่วยให้เขาจัดการชีวิตประจำวันได้ดีขึ้นมาก”
ThaiEconoMap ถูกออกแบบให้เป็น Web Application ที่ใช้แผนที่เป็นศูนย์กลางในการรวบรวมและแสดงข้อมูลทางเศรษฐกิจและสังคมของชุมชน ภายในแพลตฟอร์มมีข้อมูลหลากหลายประเภท เช่น ร้านอาหาร ธุรกิจชุมชน รถพุ่มพวง ตำแหน่งงาน ผู้ให้บริการในพื้นที่ รวมถึงข้อมูลการแบ่งปันสิ่งของหรือทรัพยากร
ร้านค้าเล็ก ๆ ที่อาจไม่เคยปรากฏบนแพลตฟอร์มใหญ่ ผู้ประกอบการรายย่อยที่ไม่มีงบโฆษณา หรือบริการในชุมชนที่คนภายนอกไม่รู้จัก สามารถถูกบันทึกและเชื่อมโยงเข้ากับผู้ใช้งานผ่านระบบแผนที่
“หลายครั้งเศรษฐกิจฐานรากไม่ได้ขาดศักยภาพ แต่ขาดการมองเห็น ถ้าเราทำให้ข้อมูลเหล่านี้ปรากฏขึ้นมา คนก็จะเข้าถึงร้านค้า บริการ และโอกาสในพื้นที่ได้มากขึ้น”
เพราะข้อมูลที่ไม่ถูกต้องอาจสร้างความเข้าใจผิด หรือทำให้ผู้ใช้งานไม่สามารถนำไปใช้ประโยชน์ได้จริง ทีมพัฒนาจึงออกแบบระบบหลังบ้านให้มีการตรวจสอบข้อมูลก่อนเผยแพร่สู่สาธารณะ
ระบบสามารถแต่งตั้งผู้ดูแลข้อมูลหรือแอดมินในระดับพื้นที่ เช่น ระดับอำเภอ เพื่อทำหน้าที่ตรวจสอบข้อมูลที่ประชาชนส่งเข้ามาก่อนอนุมัติให้ปรากฏบนแพลตฟอร์ม แนวคิดนี้ตั้งอยู่บนความเชื่อว่าคนในพื้นที่ย่อมเข้าใจบริบทของพื้นที่ตนเองดีที่สุด
“ถ้าเป็นข้อมูลของชุมชน คนในชุมชนควรมีบทบาทในการดูแลข้อมูลนั้น เพราะเขารู้ว่าร้านนี้มีอยู่จริงไหม ถนนเส้นนี้ใช้ได้ไหม หรือข้อมูลแบบไหนที่เป็นประโยชน์กับพื้นที่”
สิ่งที่ทำให้ ThaiEconoMap แตกต่างจากงานวิจัยด้านเทคโนโลยีจำนวนมาก คือการไม่ได้หยุดอยู่เพียงการพัฒนาแพลตฟอร์มในห้องทดลอง แต่ลงไปทำงานกับพื้นที่จริง แต่ละชุมชนมีบริบทไม่เหมือนกัน บางพื้นที่มีผู้ประกอบการที่คุ้นเคยกับเทคโนโลยีดิจิทัลอยู่แล้ว ขณะที่บางพื้นที่ยังมีข้อจำกัดด้าน Digital Literacy
ในบางพื้นที่ ทีมงานทำงานร่วมกับโรงเรียนมัธยม ให้นักเรียนลงสำรวจข้อมูลธุรกิจในชุมชนและช่วยบันทึกข้อมูลเข้าสู่ระบบ สำหรับผู้ประกอบการที่ยังไม่สามารถใช้งานระบบได้ด้วยตนเอง กระบวนการนี้ไม่ได้ช่วยให้แพลตฟอร์มมีข้อมูลมากขึ้นเท่านั้น แต่ยังทำให้นักเรียนได้เรียนรู้ชุมชนของตนเอง
หนึ่งในทิศทางการพัฒนาต่อไปของ ThaiEconoMap คือการนำหลักการจากระบบติดตามรถพุ่มพวงไปประยุกต์ใช้กับระบบขนส่งสาธารณะในท้องถิ่น เช่น รถสองแถวในต่างจังหวัด ซึ่งหลายเส้นทางมีเพียงไม่กี่เที่ยวต่อวัน และประชาชนมักไม่สามารถคาดการณ์เวลาที่รถจะมาถึงได้อย่างแม่นยำ
หากสามารถใช้ระบบติดตามตำแหน่งแบบเรียลไทม์ได้ ประชาชนจะสามารถวางแผนการเดินทางได้ดีขึ้น ลดเวลาการรอคอย และเข้าถึงบริการต่าง ๆ ได้สะดวกมากขึ้น นี่คือตัวอย่างของการนำข้อมูลเชิงพื้นที่ไปต่อยอดเพื่อแก้ปัญหาชีวิตประจำวันของประชาชนในระดับท้องถิ่นอย่างเป็นรูปธรรม
ท้ายที่สุด ThaiEconoMap ไม่ได้เป็นเพียงแผนที่ดิจิทัล ไม่ได้เป็นเพียงฐานข้อมูลธุรกิจชุมชน และไม่ได้เป็นเพียงงานวิจัยด้านเทคโนโลยี แต่เป็นการทดลองทางสังคมที่ตั้งคำถามว่า ถ้าประชาชนสามารถมีส่วนร่วมในการสร้างและใช้ข้อมูลของตนเองได้ ระบบเศรษฐกิจและคุณภาพชีวิตของชุมชนจะเปลี่ยนไปอย่างไร
ในวันที่ข้อมูลกลายเป็นทรัพยากรสำคัญของโลก ThaiEconoMap จึงเป็นความพยายามในการทำให้ Data ไม่ได้เป็นเพียงเครื่องมือขององค์กรขนาดใหญ่ แต่กลายเป็นโอกาสของชุมชน เป็นโครงสร้างพื้นฐานดิจิทัลที่ช่วยลดความเหลื่อมล้ำ สร้างรายได้ และยกระดับคุณภาพชีวิตของผู้คนอย่างยั่งยืน
“สิ่งสำคัญไม่ใช่แค่การมีแพลตฟอร์ม แต่คือการทำให้แพลตฟอร์มนั้นเป็นของผู้คน เป็นสิ่งที่ชุมชนมีส่วนร่วมกำหนดทิศทาง และได้รับประโยชน์ร่วมกัน”
คุณอรรคณัฐ วันทนะสมบัติติดต่อเรา
ไม่ว่าจะเป็นชุมชนที่สนใจนำแพลตฟอร์มไปใช้ นักวิจัย หน่วยงานท้องถิ่น หรือใครก็ตามที่มีคำถามเกี่ยวกับโครงการ เขียนมาหาเราได้เลย เราอ่านทุกฉบับ
issie.ias@chula.ac.th
